Nhiệt Độ Nóng Chảy (Điểm Nóng Chảy, Nhiệt Độ Hóa Lỏng) là gì?

Trong bài viết hôm nay, hãy cùng CHEMED VIỆT đi tìm hiểu về khái niệm nhiệt độ nóng chảy là gì nhé!

Tổng quan về sự chuyển pha

Trước khi đi sâu vào khái niệm nhiệt độ nóng chảy, chúng ta hãy cùng tìm hiểu về sự chuyển pha - một hiện tượng vật lý quan trọng liên quan chặt chẽ đến chủ đề này.

1. Các trạng thái của vật chất

Trong thế giới xung quanh chúng ta, vật chất tồn tại ở ba trạng thái cơ bản:

1. Rắn: Các phân tử sắp xếp chặt chẽ, có hình dạng và thể tích xác định.
2. Lỏng: Các phân tử di chuyển tự do hơn, có thể tích xác định nhưng không có hình dạng cố định.
3. Khí: Các phân tử chuyển động tự do, không có hình dạng và thể tích xác định.

Bạn có thể tưởng tượng nước ở ba trạng thái này: đá (rắn), nước (lỏng), và hơi nước (khí). Thú vị phải không?

2. Khái niệm về sự chuyển pha

Sự chuyển pha là quá trình vật chất chuyển đổi từ một trạng thái sang trạng thái khác. Ví dụ:

• Rắn → Lỏng: Nóng chảy (điều chúng ta sẽ tập trung vào)
• Lỏng → Khí: Bay hơi
• Khí → Lỏng: Ngưng tụ
• Lỏng → Rắn: Đông đặc

Mỗi quá trình chuyển pha đều liên quan đến sự trao đổi năng lượng giữa vật chất và môi trường xung quanh. Hãy cùng khám phá quá trình nóng chảy nhé!

Nhiệt độ nóng chảy là gì?

1. Khái niệm

Nhiệt độ nóng chảy (còn gọi là điểm nóng chảy hoặc nhiệt độ hóa lỏng) là nhiệt độ tại đó một chất rắn bắt đầu chuyển sang trạng thái lỏng ở áp suất tiêu chuẩn (1 atm). Đây là một đặc tính vật lý quan trọng của vật liệu.

Hãy tưởng tượng bạn đang nấu sô cô la. Khi nhiệt độ đạt đến khoảng 30-32°C, sô cô la bắt đầu tan chảy. Đó chính là nhiệt độ nóng chảy của sô cô la!

2. Sự khác biệt giữa nhiệt độ nóng chảy và đông đặc

Bạn có biết rằng nhiệt độ nóng chảy và đông đặc của một chất tinh khiết thường giống nhau không? Điều này có nghĩa là:

Tuy nhiên, trong thực tế, chúng ta thường thấy sự khác biệt nhỏ giữa hai nhiệt độ này do:

1. Sự hiện diện của tạp chất
2. Hiện tượng quá lạnh (supercooling)
3. Áp suất và điều kiện môi trường

3. Ví dụ về nhiệt độ nóng chảy của các chất khác nhau

Hãy cùng xem xét một số ví dụ về nhiệt độ nóng chảy:

Bạn có nhận thấy sự khác biệt lớn giữa nhiệt độ nóng chảy của các chất không? Điều này cho thấy mỗi chất có đặc tính riêng biệt!

Nhiệt nóng chảy (Nhiệt độ nóng chảy)

1. Khái niệm về nhiệt nóng chảy

Nhiệt nóng chảy (hay nhiệt ẩn nóng chảy) là lượng nhiệt cần thiết để chuyển một đơn vị khối lượng chất rắn thành chất lỏng tại nhiệt độ nóng chảy, mà không làm thay đổi nhiệt độ.

Ví dụ, để nấu chảy 1kg nước đá ở 0°C, bạn cần cung cấp 334kJ nhiệt năng. Điều này giải thích tại sao đá tan chảy chậm trong ly nước của bạn!

2. Tại sao nhiệt độ không tăng trong quá trình nóng chảy?

Đây là một hiện tượng thú vị! Trong quá trình nóng chảy, nhiệt độ của chất không tăng mặc dù nó vẫn hấp thụ nhiệt. Tại sao vậy?

1. Năng lượng liên kết: Nhiệt năng được sử dụng để phá vỡ các liên kết giữa các phân tử trong chất rắn.
2. Chuyển đổi năng lượng: Năng lượng chuyển từ dạng nhiệt sang dạng thế năng giữa các phân tử.
3. Cân bằng động: Có sự cân bằng giữa các phân tử đang nóng chảy và đông đặc.

Bạn có thể tưởng tượng quá trình này giống như việc phá vỡ một tòa lâu đài cát. Bạn cần năng lượng để làm điều đó, nhưng cát vẫn là cát, đúng không?

Các yếu tố ảnh hưởng đến nhiệt độ nóng chảy

1. Sự khác biệt giữa chất tinh thể và vô định hình

Cấu trúc của vật chất có ảnh hưởng lớn đến nhiệt độ nóng chảy:

1. Chất tinh thể: Có cấu trúc phân tử có trật tự, nhiệt độ nóng chảy xác định. Ví dụ: Muối ăn, kim cương
2. Chất vô định hình: Cấu trúc phân tử không có trật tự, không có nhiệt độ nóng chảy xác định, mà có khoảng nhiệt độ chuyển pha. Ví dụ: Thủy tinh, nhựa

Bạn có thể tưởng tượng chất tinh thể như một đội quân đứng thành hàng ngay ngắn, trong khi chất vô định hình giống như đám đông hỗn loạn. Cái nào sẽ dễ "tan rã" hơn?

2. Áp suất có ảnh hưởng đến nhiệt độ nóng chảy không?

Câu trả lời là có! Áp suất có thể ảnh hưởng đáng kể đến nhiệt độ nóng chảy của một chất. Tuy nhiên, mối quan hệ này phức tạp và phụ thuộc vào bản chất của chất:

1. Hầu hết các chất: Nhiệt độ nóng chảy tăng khi áp suất tăng. Ví dụ: Nước đá ở áp suất cao sẽ nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn 0°C.
2. Một số chất đặc biệt: Nhiệt độ nóng chảy giảm khi áp suất tăng. Ví dụ: Băng thông thường (Ih) có đặc tính này, giải thích cho hiện tượng trượt băng.

Bạn đã bao giờ tự hỏi tại sao có thể trượt băng không? Đó là vì áp lực từ lưỡi giày trượt làm giảm nhiệt độ nóng chảy của băng, tạo ra một lớp nước mỏng giúp bạn trượt dễ dàng!

3. Các yếu tố khác ảnh hưởng đến nhiệt độ nóng chảy

Ngoài áp suất, còn có nhiều yếu tố khác ảnh hưởng đến nhiệt độ nóng chảy:

1. Kích thước hạt: Hạt nhỏ hơn thường có nhiệt độ nóng chảy thấp hơn.
2. Tạp chất: Thường làm giảm nhiệt độ nóng chảy của chất tinh khiết.
3. Liên kết hóa học: Liên kết càng mạnh, nhiệt độ nóng chảy càng cao.
4. Điện trường và từ trường: Có thể ảnh hưởng đến một số chất đặc biệt.

Bạn có thể tưởng tượng các yếu tố này như những "quy tắc" trong một trò chơi. Mỗi quy tắc có thể làm thay đổi cách "trò chơi nóng chảy" diễn ra!

Vai trò của nhiệt độ nóng chảy

1. Ứng dụng trong Vật lý và Hóa học

Nhiệt độ nóng chảy đóng vai trò quan trọng trong nhiều lĩnh vực khoa học:

1. Xác định chất tinh khiết:
   • Chất tinh khiết có nhiệt độ nóng chảy xác định và sắc nét.
   • Sự hiện diện của tạp chất thường làm giảm và làm rộng khoảng nhiệt độ nóng chảy

Bạn có thể tưởng tượng nhiệt độ nóng chảy như một dấu vân tay của chất. Nếu dấu vân tay không rõ ràng, có thể có "kẻ giả mạo" (tạp chất) đang can thiệp!

1. Giải thích các quá trình nhiệt động lực học:
   • Hiểu về nhiệt độ nóng chảy giúp giải thích nhiều hiện tượng tự nhiên.
   • Ví dụ: Tại sao băng nổi trên mặt nước? (Do đặc tính đặc biệt của nước)

Hãy tưởng tượng nhiệt độ nóng chảy như một mảnh ghép trong bức tranh lớn về nhiệt động lực học. Nó giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh!

2. Ứng dụng trong luyện kim

Trong ngành luyện kim, hiểu biết về nhiệt độ nóng chảy là cực kỳ quan trọng:

1. Kiểm soát quá trình nóng chảy và đông đặc của kim loại:

• Xác định nhiệt độ chính xác để nấu chảy kim loại.
• Kiểm soát tốc độ làm nguội để đạt được cấu trúc mong muốn.

Bạn có thể tưởng tượng nhiệt độ nóng chảy như "công thức nấu ăn" trong nhà bếp của một thợ luyện kim. Biết chính xác khi nào thức ăn (kim loại) chín (nóng chảy) là chìa khóa để có món ăn (sản phẩm) hoàn hảo!

1. Phát triển hợp kim mới:
   • Kết hợp các kim loại có nhiệt độ nóng chảy khác nhau để tạo ra vật liệu với tính chất đặc biệt.
   • Ví dụ: Hợp kim có nhiệt độ nóng chảy thấp được sử dụng trong mối hàn điện tử.
2. Tối ưu hóa quy trình sản xuất:
   • Tiết kiệm năng lượng bằng cách điều chỉnh nhiệt độ nóng chảy chính xác.
   • Cải thiện chất lượng sản phẩm thông qua kiểm soát quá trình đông đặc.

Bạn có thể hình dung việc hiểu về nhiệt độ nóng chảy giống như có một "bản đồ kho báu" trong ngành luyện kim. Nó chỉ cho các kỹ sư biết chính xác nơi để "đào" để tìm ra những vật liệu tuyệt vời!

3. Ví dụ về ứng dụng nhiệt độ nóng chảy trong đời sống

Nhiệt độ nóng chảy không chỉ quan trọng trong phòng thí nghiệm hay nhà máy, mà còn có nhiều ứng dụng thú vị trong cuộc sống hàng ngày:

1. Nấu ăn:
   • Làm tan chảy sô cô la để tạo hình hoặc phủ bánh.
   • Nấu caramel từ đường.

Bạn đã bao giờ thử làm sô cô la tan chảy chưa? Nếu nhiệt độ quá cao, sô cô la sẽ bị cháy. Quá thấp, nó sẽ không tan chảy đều. Hiểu về nhiệt độ nóng chảy giúp bạn trở thành một đầu bếp tài ba!

1. Dự báo thời tiết:
   • Dự đoán hiện tượng tuyết rơi hay mưa dựa trên nhiệt độ không khí.
   • Cảnh báo đóng băng đường xá khi nhiệt độ giảm xuống dưới 0°C.

Bạn có biết tại sao đôi khi dự báo nói "có thể có tuyết" nhưng lại chỉ có mưa không? Đó là vì nhiệt độ không khí gần mặt đất cao hơn 0°C, làm tan chảy tuyết trước khi nó chạm đất!

1. An toàn giao thông:
   • Sử dụng muối để hạ thấp nhiệt độ đóng băng của nước trên đường.
   • Thiết kế lốp xe phù hợp với nhiệt độ môi trường.
2. Công nghiệp:
   • Sản xuất nến với nhiệt độ nóng chảy khác nhau cho các mục đích sử dụng khác nhau.
   • Thiết kế vật liệu chống cháy dựa trên nhiệt độ nóng chảy cao.

Bạn thấy đó, hiểu về nhiệt độ nóng chảy giống như có một "siêu năng lực" nhỏ trong cuộc sống hàng ngày. Nó giúp bạn nấu ăn ngon hơn, lái xe an toàn hơn và thậm chí hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh!

Những câu hỏi thường gặp

1. Công thức tính nhiệt độ nóng chảy như thế nào?

Không có một công thức chung để tính nhiệt độ nóng chảy cho mọi chất. Tuy nhiên, có một số phương pháp và công thức liên quan:

1. Phương trình Clausius-Clapeyron: Mô tả mối quan hệ giữa áp suất và nhiệt độ nóng chảy.

   dP/dT = L / (T * Δv)

   Trong đó:

   • P: Áp suất
   • T: Nhiệt độ tuyệt đối
   • L: Nhiệt ẩn nóng chảy
   • Δv: Sự thay đổi thể tích riêng khi chuyển pha

2. Quy tắc Trouton: Áp dụng cho nhiều chất hữu cơ.

   ΔS_fusion ≈ 56.5 J/(mol·K)

   Từ đó có thể ước tính nhiệt độ nóng chảy nếu biết엔탈피 nóng chảy.

3. Phương pháp đóng góp nhóm: Sử dụng trong hóa học hữu cơ để ước tính nhiệt độ nóng chảy dựa trên cấu trúc phân tử.

Bạn thấy đó, việc tính toán nhiệt độ nóng chảy không đơn giản như công thức nấu ăn! Nó đòi hỏi kiến thức sâu rộng về vật lý và hóa học.

2. Cách đo nhiệt độ nóng chảy?

Có nhiều phương pháp để đo nhiệt độ nóng chảy, tùy thuộc vào loại chất và độ chính xác yêu cầu:

1. Phương pháp ống mao quản:
   • Chất được đặt trong ống thủy tinh mao quản.
   • Ống được đun nóng từ từ trong bể dầu hoặc khối kim loại.
   • Quan sát khi nào chất bắt đầu nóng chảy.
2. Phương pháp phân tích nhiệt vi sai (DTA):
   • So sánh nhiệt độ của mẫu với chất chuẩn.
   • Phát hiện sự thay đổi nhiệt khi chất nóng chảy.
3. Quét nhiệt lượng vi sai (DSC):
   • Đo lượng nhiệt cần thiết để tăng nhiệt độ mẫu.
   • Phát hiện sự thay đổi đột ngột trong lượng nhiệt hấp thụ khi chất nóng chảy.
4. Phương pháp Kofler bench:
   • Sử dụng thanh kim loại có gradient nhiệt độ.
   • Quan sát nơi chất bắt đầu nóng chảy trên thanh.

Bạn có thể tưởng tượng việc đo nhiệt độ nóng chảy giống như một cuộc điều tra. Mỗi phương pháp là một "công cụ điều tra" khác nhau, giúp chúng ta khám phá bí mật của vật chất!

3. Nhiệt kế nào được sử dụng để đo nhiệt độ nóng chảy?

Tùy thuộc vào phương pháp đo và loại chất, có nhiều loại nhiệt kế được sử dụng:

1. Nhiệt kế thủy ngân (cho nhiệt độ thấp):
   • Phạm vi: -38°C đến 350°C
   • Ưu điểm: Chính xác, dễ đọc
   • Nhược điểm: Không an toàn do chứa thủy ngân
2. Nhiệt kế điện tử:
   • Phạm vi: -50°C đến 1000°C (tùy loại)
   • Ưu điểm: Nhanh, chính xác, an toàn
   • Nhược điểm: Cần pin, có thể bị ảnh hưởng bởi từ trường
3. Cặp nhiệt điện:
   • Phạm vi: -200°C đến 2000°C (tùy loại)
   • Ưu điểm: Chịu được nhiệt độ cao, phản ứng nhanh
   • Nhược điểm: Cần hiệu chuẩn thường xuyên
4. Nhiệt kế hồng ngoại:
   • Phạm vi: -50°C đến 3000°C (tùy loại)
   • Ưu điểm: Đo từ xa, không tiếp xúc
   • Nhược điểm: Có thể bị ảnh hưởng bởi bề mặt vật liệu

Bạn thấy đó, chọn nhiệt kế phù hợp cũng giống như chọn công cụ đúng cho công việc. Mỗi loại có ưu và nhược điểm riêng, tùy thuộc vào "nhiệm vụ" cụ thể!

4. An toàn khi đo nhiệt độ nóng chảy cần lưu ý gì?

Khi đo nhiệt độ nóng chảy, an toàn là ưu tiên hàng đầu. Dưới đây là một số lưu ý quan trọng:

1. Bảo vệ cá nhân:
   • Đeo kính bảo hộ và găng tay chịu nhiệt.
   • Mặc áo khoác phòng thí nghiệm.
2. Thông gió:
   • Làm việc trong tủ hút hoặc nơi thông thoáng.
   • Tránh hít phải hơi độc từ chất nóng chảy.
3. Xử lý vật liệu:
   • Sử dụng kẹp hoặc găng tay cách nhiệt khi cầm nắm vật dụng nóng.
   • Để vật liệu nguội trước khi xử lý.
4. Phòng cháy chữa cháy:
   • Biết vị trí bình cứu hỏa và cách sử dụng.
   • Tránh để vật liệu dễ cháy gần nguồn nhiệt.
5. Xử lý chất thải:
   • Tuân thủ quy định về xử lý chất thải hóa học.
   • Không đổ chất nóng chảy xuống cống.

Bạn có thể tưởng tượng việc đảm bảo an toàn như một "bộ giáp" bảo vệ bạn trong cuộc phiêu lưu khoa học. Mỗi biện pháp an toàn là một mảnh ghép quan trọng trong bộ giáp đó!

5. Sự khác biệt giữa nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ sôi?

Nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ sôi đều là các điểm chuyển pha quan trọng, nhưng chúng có những đặc điểm khác biệt:

1. Định nghĩa:
   • Nhiệt độ nóng chảy: Nhiệt độ tại đó chất rắn chuyển sang trạng thái lỏng.
   • Nhiệt độ sôi: Nhiệt độ tại đó áp suất hơi của chất lỏng bằng áp suất khí quyển.
2. Trạng thái chuyển đổi:
   • Nóng chảy: Rắn → Lỏng
   • Sôi: Lỏng → Khí
3. Năng lượng liên kết:
   • Nóng chảy: Phá vỡ liên kết yếu giữa các phân tử.
   • Sôi: Phá vỡ tất cả các liên kết giữa các phân tử.
4. Ảnh hưởng của áp suất:
   • Nhiệt độ nóng chảy: Ít bị ảnh hưởng bởi áp suất.
   • Nhiệt độ sôi: Thay đổi đáng kể theo áp suất.
5. Quá trình:
   • Nóng chảy: Xảy ra tại bề mặt và lan dần vào trong.
   • Sôi: Xảy ra trong toàn bộ thể tích chất lỏng.

Bạn có thể tưởng tượng sự khác biệt này như hai cách "thoát" khác nhau của các phân tử. Khi nóng chảy, các phân tử chỉ "lỏng lẻo" hơn một chút. Khi sôi, chúng "nhảy" hoàn toàn ra khỏi chất lỏng!

6. Nhiệt độ nóng chảy và nhiệt hóa hơi khác nhau như thế nào?

Mặc dù có vẻ giống nhau, nhiệt độ nóng chảy và nhiệt hóa hơi có những điểm khác biệt quan trọng:

1. Định nghĩa:
   • Nhiệt nóng chảy: Năng lượng cần thiết để chuyển 1 đơn vị khối lượng chất từ rắn sang lỏng.
   • Nhiệt hóa hơi: Năng lượng cần thiết để chuyển 1 đơn vị khối lượng chất từ lỏng sang khí.
2. Đơn vị:
   • Cả hai đều được đo bằng J/kg hoặc kJ/mol.
3. Giá trị:
   • Nhiệt hóa hơi thường lớn hơn nhiệt nóng chảy cho cùng một chất.
4. Ứng dụng:
   • Nhiệt nóng chảy: Quan trọng trong luyện kim, sản xuất kẹo.
   • Nhiệt hóa hơi: Quan trọng trong điều hòa không khí, chưng cất.
5. Ảnh hưởng đến nhiệt độ:
   • Trong quá trình nóng chảy/đông đặc, nhiệt độ không thay đổi.
   • Trong quá trình bay hơi, nhiệt độ có thể thay đổi (trừ khi sôi).

Hãy tưởng tượng bạn đang leo núi. Nhiệt nóng chảy giống như năng lượng cần để leo đến trạm dừng chân đầu tiên, trong khi nhiệt hóa hơi là năng lượng cần để leo đến đỉnh núi. Cả hai đều là những bước quan trọng, nhưng đòi hỏi nỗ lực khác nhau!

7. Áp suất ảnh hưởng đến tốc độ nóng chảy như thế nào?

Áp suất có thể ảnh hưởng đáng kể đến quá trình nóng chảy, bao gồm cả tốc độ nóng chảy:

1. Nhiệt độ nóng chảy:
   • Đối với hầu hết các chất: Áp suất tăng → Nhiệt độ nóng chảy tăng.
   • Một số chất đặc biệt (như nước): Áp suất tăng → Nhiệt độ nóng chảy giảm.
2. Tốc độ nóng chảy:
   • Áp suất cao có thể làm chậm quá trình nóng chảy do cản trở sự giãn nở.
   • Áp suất thấp có thể tăng tốc độ nóng chảy ở một số chất.
3. Cấu trúc tinh thể:
   • Áp suất có thể thay đổi cấu trúc tinh thể, ảnh hưởng đến quá trình nóng chảy.
4. Hiệu ứng động học:
   • Áp suất cao có thể làm tăng tần suất va chạm phân tử, ảnh hưởng đến động học của quá trình nóng chảy.

Bạn có thể tưởng tượng áp suất như một "người bảo vệ" đang cố giữ các phân tử lại với nhau. Khi áp suất tăng, "người bảo vệ" này làm việc chăm chỉ hơn, khiến việc "thoát ra" của các phân tử (nóng chảy) trở nên khó khăn hơn!

8. Đo lường nhiệt nóng chảy trong thực nghiệm như thế nào?

Đo lường nhiệt nóng chảy là một quá trình quan trọng trong nhiều nghiên cứu khoa học. Dưới đây là một số phương pháp phổ biến:

1. Phương pháp nhiệt lượng kế:
   • Sử dụng nhiệt lượng kế đoạn nhiệt.
   • Đo lượng nhiệt hấp thụ khi chất nóng chảy.
   • Công thức: Q = m * L (Q: nhiệt lượng, m: khối lượng, L: nhiệt nóng chảy)
2. Phân tích nhiệt vi sai (DTA):
   • So sánh nhiệt độ của mẫu với chất chuẩn.
   • Phát hiện sự thay đổi nhiệt khi chất nóng chảy.
3. Quét nhiệt lượng vi sai (DSC):
   • Đo lượng nhiệt cần thiết để tăng nhiệt độ mẫu.
   • Xác định nhiệt nóng chảy từ diện tích dưới đỉnh nóng chảy.
4. Phương pháp T-history:
   • Sử dụng cho vật liệu thay đổi pha (PCM).
   • Theo dõi sự thay đổi nhiệt độ theo thời gian.
5. Mô phỏng phân tử:
   • Sử dụng mô hình máy tính để mô phỏng quá trình nóng chảy.
   • Tính toán nhiệt nóng chảy từ dữ liệu mô phỏng.

Bạn có thể tưởng tượng việc đo nhiệt nóng chảy giống như cố gắng "bắt" được khoảnh khắc chính xác khi một khối băng biến thành nước. Mỗi phương pháp là một cách khác nhau để "chụp" khoảnh khắc đó!

Kết luận

Nhiệt độ nóng chảy là một khái niệm cơ bản nhưng vô cùng quan trọng trong khoa học vật liệu và nhiều lĩnh vực khác. Chúng ta đã khám phá:

1. Định nghĩa và đặc điểm của nhiệt độ nóng chảy.
2. Sự khác biệt giữa nhiệt độ nóng chảy và các khái niệm liên quan.
3. Các yếu tố ảnh hưởng đến nhiệt độ nóng chảy.
4. Ứng dụng đa dạng trong khoa học, công nghiệp và đời sống hàng ngày.
5. Phương pháp đo lường và các lưu ý an toàn.

Hiểu biết về nhiệt độ nóng chảy giúp chúng ta:

• Phát triển vật liệu mới với tính chất mong muốn.
• Tối ưu hóa quy trình sản xuất trong công nghiệp.
• Giải thích nhiều hiện tượng tự nhiên xung quanh.

Bạn thấy đó, nhiệt độ nóng chảy không chỉ là một con số đơn thuần. Nó là cầu nối giữa thế giới vi mô của các phân tử và thế giới vĩ mô của các ứng dụng thực tế. Mỗi lần bạn thưởng thức một viên kẹo sô cô la tan chảy trong miệng, hay ngắm nhìn tuyết rơi, bạn đang chứng kiến sự kỳ diệu của nhiệt độ nóng chảy!

>>> Xem thêm:

Nhiệt độ sôi là gì? So sánh nhiệt độ sôi

Số mol là gì? - Đơn vị đo lượng chất trong hóa học